Een blik in de achteruitkijkspiegel: Etienne Verschueren

In deze bijdrage willen we het hebben over wijlen Etienne Verschueren, een jazzmusicus van wereldklasse die ons ontviel in 1995 en aan wie op 5 november 2005 naar aanleiding van de tiende verjaardag van zijn dood door het stadsbestuur hulde werd gebracht tijdens een academische zitting.

 

Etienne was niet alleen een briljant saxofonist, pianist, accordeonist en organist maar ook een begenadigd componist, arrangeur en orkestleider. Hij was bovendien een bijzonder integer man, wars van platitudes en goedkoop succes die steeds de schoonheid in het vaandel voerde. Bovendien bleef Etienne zijn leven lang de eenvoudige arbeiderszoon en een gevoelsmens met het hart op de tong. Ook Ronse bleef hij trouw. In een interview met Fred Brouwers noemde hij zijn geboortestad “de stad van zijn dromen”. Deze liefde vereeuwigde hij in zijn prachtige Fiertelsuite, een ode aan de Hermesstede.

 

Etienne Verschueren werd geboren te Ronse op 24 december 1928. Hij groeide er op in de Kruisstraat, waar zijn ouders een druk bezocht café uitbaatten. Van vader Maurice kreeg hij zijn eerste lessen accordeon. Later nam de bekwame accordeonleraar Armand Haelters de veel belovende leerling onder zijn vleugels. Op negenjarige leeftijd verzorgde Etienne reeds een wekelijks programma op radio Kortrijk en een paar jaar later begon hij zelf les te geven. Sinds zijn twaalfde volgde de jonge Ronsenaar ook pianoles aan de muziekacademie van zijn geboortestad, waar hij later ook harmonie zou studeren bij directeur Georges Lonque. Onder invloed van Coleman Hawkins leerde Etienne als autodidact tenorsaxofoon spelen. Onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog richtte Etienne te Ronse zijn eerste jazz- en dansorkest op waarin ook jonge lokale amateurmuzikanten aan hun trekken kwamen. Toen was ik reeds gefascineerd door het spel van Etienne, die regelmatig bij ons aan huis kwam om er samen met mijn oudere broer, die trompettist was, te musiceren. In diezelfde periode werd hij aangesteld als de eerste leraar van de stedelijke accordeonschool, een initiatief van Ephrem Delmotte, met de steun van burgemeester Eugène Soudan. Hij leidde toen ook de accordeonmaatschappij ‘Steeds Hoger’. Etienne studeerde inmiddels piano aan het Koninklijk Conservatorium te Gent maar werd er enkele weken voor zijn eindexamen aan de deur gezet omdat was uitgelekt dat hij jazz speelde, hetgeen toen des duivels was. “’t Kan verkeren”, zei Bredero. Vandaag de dag staat jazz immers op het programma van ieder conservatorium en van heel wat academies en Etienne zelf was een paar jaar docent te Brussel. Ook al was onze veelzijdige muzikant een bezig bijtje – hij was bvb. de centrale figuur van het huisorkestje van het door zijn ouders gerunde ‘café Patar’ en hij gaf les aan o.m. Tony Bauwens, de latere pianist van het B.R.T.-Jazzorkest – toch raakte hij stilaan uitgekeken op het muziekgebeuren te Ronse. Andere horizonten wenkten…

Zijn eerste schreden in de professionele muziekwereld zette Etienne aan de zijde van pianist en oud studiegenoot Willy Albimoor, waarna hij toetrad tot het orkest van Mickey Bunner. Na zijn legerdienst kon Etienne als pianist aan de slag in Nederland met het orkest van Jerry Eve en van 1952 tot 1955 werkte hij met de groep van Jack Sels voor rekening van het Amerikaanse leger in Duitsland. Na een kort Ronses intermezzo trad hij toe tot de big band van trompettist Janot Morales, ditmaal als lead-altsax. Op advies van Jack Sels had Etienne immers de tenorsaxofoon ingeruild voor de alt, instrument met hetwelk hij internationale faam zou oogsten. Alsof het gisteren was herinner ik mij nog de eerste maal dat ik Etienne alt-sax hoorde spelen. Op 16 juni 1955 – inmiddels vijfenvijftig jaar geleden – vierde ik mijn achttiende verjaardag en Etienne had me meegeloodst naar Brugge waar hij in het Ouderstrijdershuis een concert gaf met een kwintet waarvan ook André Frère (trompet), Jean Evans (piano) , bassist Roger Vanhaverbeke en wijlen Rudy Frankel (drums) deel uitmaakten. Ik kon mijn oren niet geloven toen ik Etienne de sterren van de hemel hoorde spelen op een wijze die deed denken aan Charlie Parker of aan Cannonball Adderley. Van een verjaardagscadeau gesproken…

 

Maar terug naar de periode met Janot Morales. In de hoofdstad raakte Etienne alras betrokken bij het bebopgebeuren. In de ‘Rose Noire’ werd hij geconfronteerd met mensen als Jacques Pelzer, René Thomas, Sadi, Jean Warland en al wie naam had in die dagen. Onder het pseudoniem Burt Random ontpopte Etienne zich in deze periode ook als organist en realiseerde twee LP’s voor Barclay. Hij maakte ook tal van platen als accordeonist voor Philips. Ook als arrangeur kwam hij ruimschoots aan de bak. Zo maakte hij arrangementen voor mensen als Caterina Valente, Charles Aznavour, Dalida en vele anderen. Op 1 januari 1960 trad Etienne toe tot het orkest van Henri Segers als altsax en arrangeur. Deze big band was vast verbonden aan de R.T.B.-televisie. Vijf jaar later werd de talentrijke Ronsese musicus aangesteld als dirigent van het B.R.T.-Jazzorkest, functie die hij gedurende ruim twintig jaar zou waarnemen. Met dit toporkest werden talrijke concertreizen gemaakt, o.m. in Zaïre, Senegal (naar aanleiding van het officieel bezoek aan dit land door ons Vorstenpaar), Tunesië, de Duitse Bondsrepubliek en de Sovjet-Unie en de deelname aan jazzfestivals in binnen- en buitenland zijn niet te tellen. Van meet af aan was het orkest vergroeid met het Middelheimfestival, het geesteskind van wijlen productieleider Elias Gistelinck. Ook op de festivals van Bilzen, Warschau en Praag was Etienne met zijn mensen present. Uiteraard werden er met het orkest vele honderden radio-uitzendingen verzorgd. Er werd geconcerteerd met de wereldtop van de jazz, waaronder Amerikaanse beroemdheden als Sonny Rollins, Phil Woods, Johnny Griffin, Bob Brookmyer, Nathan Davis, Slide Hampton, Carmell Jones, Red Mitchell, Léo Wright, Benny Bailey, Clark Terry, Tony Scott, Sahib Shihab, J.J. Johnson, Art Farmer, Frank Foster en Ben Webster. Ook grote Europese musici traden met het orkest aan als solist. Enkele namen : Dusko Goikovich, Palle Mikkelborg, Jan Wroblewski, Albert Mangelsdorff, Martial Solal, Pete King en Francy Boland. Etienne maakte ook opnamen met Jack van Poll, Michel Herr, Charles Loos, Jean Blaton, Willy Albimoor, Reg Owen, Janot Morales, Sadi en Caterina Valente. Met de steun van Elias Gistelinck trad Etienne ook op als promotor van het werk van Belgische componisten en arrangeurs zoals Sadi, Francy Boland, Jean Warland, Bert Joris, Bob Porter, Michel Herr, Freddy Sunder en vele anderen. In 1968 werkte Etienne als componist en arrangeur voor Nordring (dit is de Noord-Europese Radio-unie) en dirigeerde orkesten in Engeland, Noorwegen, Zweden en Denemarken. Een jaar later maakte hij een rondreis in Zuid-Afrika als gastdirigent en solist. Onze Ronsese klasbak werkte ook samen als arrangeur en solist met het Festivalorkest van de B.R.T. onderleiding van Fernand Terby en met het Nederlandse Metropoleorkest o.l.v. Dolf Vanderlinden.

In augustus 1973 schitterde Etienne ook op het jazzfestival van het Franse Chateauvallon, waar hij België vertegenwoordigde met een kwintet waarvan ook Richard Rousselet (trompet), Tony Bauwens (piano), Freddy Rottier (drums) en Roger Vanhaverbeke (bas) deel uitmaakten. Laatstgenoemde werkte jaren eerder reeds met Etienne samen, o.m. bij Mickey Bunner en bij Jack Sels. In augustus 1977 zagen ‘The Bop Friends’ het licht, een onvergetelijk kwintet met Etienne op alt-sax, Nick Fissette, trompet, Tony Bauwens, piano, Roger Vanhaverbeke, bas en Freddy Rottier, drums. Vanaf 1985 kreeg Etienne echter te kampen met ernstige gezondheidsproblemen en uiteindelijk diende hij noodgedwongen zijn professionele activiteiten stop te zetten. Op 4 mei 1991 organiseerden de vrienden van de jazzclub ‘President’ alhier een huldeconcert waarop een big band, gevormd door vroegere muzikanten van het B.R.T.-Jazzorkest, geprogrammeerd was en waar Etienne een laatste maal de dirigeerstok hanteerde. Etienne Verschueren overleed te Ronse, zijn Ronse, op 10 juni 1995. Hij werd 66 jaar oud… Op 31 mei 1996 organiseerden de vrienden van ‘Jazz Dream’, de jazzclub van dewelke Etienne in zijn geboortestad het ere-voorzitterschap waarnam, nog een huldeconcert te Kwaremont waarbij de Italiaanse tenorsaxofonist Gianni Basso optrad, samen met trompettist Nick Fissette en het trio van (wie anders ?) bassist Roger Vanhaverbeke. Als ultiem eerbetoon lieten de vrienden van ‘Jazz Dream’ een borstbeeld vervaardigen van hun ere-voorzitter dat als blijvende herinnering een onderkomen kreeg in de muziekacademie, een wel heel symbolische plaats…

Zoals reeds gezegd was Etienne Verschueren bij leven ook een productief componist. Daarom ook willen wij een korte opsomming geven van zijn belangrijkste werken. Van de hand van Etienne zijn onder meer :

– De Fiertel, suite voor jazzorkest.

– Suite en seize, verfilmd voor T.V. in 1963 met o.m. het ballet van de Muntschouwburg o.l.v. de grote Maurice Béjart. Deze film behaalde in 1963 de ‘Bronzen Roos’ op de internationale T.V.-wedstrijd in het Zwitserse Montreux.

– Message from the Devil (balletmuziek).

– Filmmuziek voor ‘Les Amoureux d’Ostende’ en ‘Réfractions’ van Serge Leroy, ‘The Man from Istambul’ en ‘Vrouw tussen Hond en Wolf’ van André Delvaux.

– Een indrukwekkende reeks jazzthema’s waarbij o.m. El Rico, Three Times E, Early Spring, Little Thumb, Walkin’ with Gene en Juul’s Ears………

Een complete omsomming geven van alle platenproducties aan dewelke Etienne zijn medewerking heeft verleend is onbegonnen werk. Toch willen we een aantal LP’s in herinnering brengen die hoge toppen scheerden en die op het palmares van Etienne mogen geschreven worden, het weze als solist, arrangeur of orkestleider. Ik citeer :

– Jazz from Little Belgium (Decca).

– De twee schitterende live-albums van de Bop Friends (respektievelijk opgenomen in de Mozart en de Brussels Jazz Club).

– Twee LP’s gerealiseerd door de B.R.T. (White Cliff en Mister Blue, Etienne’s nick name) en het kwartet van Etienne dat opnam voor het label Jazz Cats……

Een paar tot de verbeelding sprekende perssprokkels wil ik de lezers evenmin onthouden.

In het weekblad Elsevier van 18 augustus 1990 lazen we in een artikel van de hand van Hugo Camps, doelend op Etienne : “Van Leonard Bernstein krijgt de Belgische muzikant een brief met felicitaties na een opname van een prelude van de grootmeester. Maar het mooiste compliment komt van Sonny Rollins, die na een solo van Etienne extatisch uitroept : “Brother, you got black blood”. Uit Het Laatste Nieuws, naar aanleiding van Etienne’s overlijden : “…Maar vooral, behalve een getalenteerd musicus, was Etienne Verschueren een toffe, hartelijke en goedlachse man, die zijn leed met veel moed heeft gedragen.” Uit het ledenblad van de auteursvereniging Sabam tenslotte : “In ’85 is Etienne Verschueren genoodzaakt wegens gezondheidsredenen te verzaken aan de saxofoon. Hij zal evenwel verder gaan met componeren, met piano spelen en, zoals hij het steeds gedaan heeft, met het doorgeven aan eenieder die met hem in aanraking kwam van zijn enthousiasme en zijn immense liefde voor de muziek. Diegenen die hem gekend hebben zullen hem gedenken als een man met een grote generositeit, die volledig ten dienste stond van de muziek en de beoefenaars ervan. Hij laat een groot aantal schitterende opnamen achter waarop zijn indrukwekkend talent als saxofonist werd vereeuwigd en talrijke partituren voor jazz-big band, voor symfonisch orkest evenals heel wat filmmuziek. We vergeten nooit deze prachtige geschenken die de nalatenschap vormen van deze grote musicus, een warme persoonlijkheid met een grote openheid van geest. En aangezien hij hield van de bijnaam die zijn gelijkgestemden hem gegeven hadden zeggen wij hem : “Dank U, Mister Blue !”…

Tenslotte heb ik nog enkele citaten van Etienne voor u in petto. De twee eerste komen uit het reeds aangehaalde interview in Elsevier. Mister Blue zegt daarin over zijn kunst : “Jazz is revolutionaire muziek die plezier doet aan de heel gevoelige mensen. Muziek die werkt als een spons : wanhoop en verdriet, liefde en erotiek… Het wordt er al in opgenomen.” Een tweede passage luidt als volgt : “De jazz-doorbraak kwam er vlak na de oorlog in Brussel. Het was in de enige jazzclub van de hoofdstad. Ik speelde ‘Autumn Leaves’ op mijn accordeon en ineens zag ik dat Lionel Hampton zachtjes zat te huilen. Van ontroering. Toen wist ik dat er geen weg terug was. Een laatste citaat is de ontroerende tekst van het doodsprentje van Etienne Verschueren, waar hij volgende wens formuleert : “Laat deze dag niet droevig zijn. Ik hou te veel van plezier. Het ogenblik is aangebroken om mijn muziekinstrumenten neer te leggen en mijn echtgenote te vervoegen. Moge mijn muziek voor altijd in uw harten bewaard blijven, tot mijn eeuwig geluk.”…

José Plume

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s